Asiad 20: Wushu Việt Nam và bốn tấm huy chương có một đường gấp khúc kín

Trong phòng chờ của nhà thi đấu wushu, một chiếc khăn quàng đỏ treo lệch trên móc. Ba mươi phút trước giờ vào trận bán kết, không ai nhặt nó lên. Tôi ngồi ở hàng ghế ghi chú phía sau khu kỹ thuật, nhìn chiếc khăn ấy, và nghĩ về một điều đã theo tôi suốt mấy chục năm bám các đội tuyển: nhịp của một buổi thi đấu không nằm trên bảng điểm. Nó nằm ở những thứ người ta không buồn nhặt lên.

Người ta quên bàn thắng, nhưng không quên được tiếng thở dài của cả sân đêm ấy. Sân vận động câm lặng nhất không phải khi không ai đến. Mà khi mọi người đến mà không dám thở. Đêm 23 tháng 9 ấy, nhà thi đấu không câm. Nhưng có một khoảng lặng rất riêng, kéo dài từ hiệp đấu của Nguyễn Khắc Kiên cho tới lúc Dương Thụy Vi rời sàn taolu. Báo chí trong nước hôm sau gọi đó là "mưa huy chương" của wushu Việt Nam tại Asiad 20. Bốn tấm đồng. Một suất vào chung kết. Một tấm bạc được bảo đảm trước giờ bóng lăn. Nghe thì đẹp. Nhưng cái đẹp ấy có một đường gấp khúc rất kín, và tôi ngồi đó để ghi lại nó.

Wushu tại một kỳ Asiad không phải một môn. Nó là hai môn khoác chung một cái tên. Một đầu là sanda, còn gọi là sanshou — đối kháng toàn thân, được phép đấm, đá, và quan trọng nhất, được phép vật ngã. Một đầu là taolu — biểu diễn bài bản, chấm điểm theo độ khó động tác và chất lượng thực hiện, không có đối thủ trực tiếp trước mặt. Sanda có người thắng kẻ thua rõ ràng, có điểm số từ đòn hợp lệ, có đòn quật ngã được tính nặng, có lỗi ra ngoài sàn. Taolu có số điểm và có hội đồng giám khảo ngồi tách nhau thành hai nhóm chấm độ khó và chấm chất lượng. Bốn tấm huy chương đồng của Việt Nam trong ngày 23 tháng 9 nằm ở cả hai đầu ấy, sinh ra từ hai hệ logic khác nhau, và cách đọc một tấm huy chương sanda hoàn toàn không dùng được để đọc một tấm huy chương taolu.

Điều đầu tiên cần nhớ: trong bốn tấm huy chương đồng của ngày hôm ấy, có ba tấm được luật bảo đảm trước khi trận bán kết bắt đầu. Thể thức đấu loại trực tiếp của wushu tại Asiad trao huy chương đồng cho cả hai võ sĩ thua ở vòng bán kết. Nghĩa là ngay khi một võ sĩ bước vào bán kết, anh ta đã nắm trong tay ít nhất một tấm đồng. Ba suất bán kết của sanda Việt Nam đồng nghĩa với ba tấm đồng được đóng dấu từ lúc bốc thăm. Đó là một cơ chế phân phối huy chương, không phải một bước nhảy vọt về trình độ. Đọc nó mà bỏ qua cơ chế ấy thì dễ nhầm một suất bán kết thành một thành tích đỉnh cao.

Vậy cái gì thật sự đáng ghi trong ngày 23 tháng 9?

Cái tên sáng nhất: Đinh Văn Tâm, hạng 56kg nam. Anh thắng Fereddy Sinaga của Indonesia ở bán kết, vào chung kết, và tấm bạc được bảo đảm. Trong toàn bộ ngày thi đấu, đây là suất duy nhất mà Việt Nam vượt qua một vòng đấu có đối thủ người khác và không phải dừng lại. Phân tích theo lối tôi vẫn làm khi theo một đội bóng, đây là điểm uốn duy nhất của đồ thị. Không có nó, ngày hôm ấy là ba tấm đồng thuần túy.

Ba thất bại ở bán kết vẽ ra một trật tự rất rõ: hai trận thua trước Trung Quốc và một trận thua trước Iran. Nguyễn Thị Thu Thủy, hạng 60kg nữ, thua Zhang Xiaoyu. Hứa Văn Đoàn, hạng 60kg nam, thua Tang Sishuo. Nguyễn Khắc Kiên, hạng 65kg nam, thua Shoja Panahigelehkolaei. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu wushu khu vực châu Á của tôi, không có gì lạ trong bức tranh này. Trung Quốc là bức tường của sanda châu lục, còn Iran là cái nôi của lối đánh nặng vật — nơi nền tảng đấu vật truyền thống được chuyển hóa thành những đòn quật ngã trong sanda. Một võ sĩ Việt thua Iran ở hạng 65kg là chuyện nằm trong quy luật, chứ không phải một cú sốc. Trật tự thua ở đây mang nhiều thông tin hơn con số huy chương: hai phần ba thất bại đến từ quốc gia thống trị môn này, phần còn lại đến từ một cường quốc sanda khác. Việt Nam đang đứng ở tầng giữa, không phải tầng trên.

Có một chi tiết kỹ thuật đáng chú ý mà bảng kết quả không nói ra. Ba trong bốn võ sĩ sanda Việt Nam vào bán kết đều nằm trong các hạng cân nhẹ — 56kg, 60kg nam, 60kg nữ — và chỉ có một người ở hạng 65kg. Trong sanda, hạng cân nhẹ thiên về tốc độ và điểm số, nơi những pha ra đòn nhanh và những cú đánh trúng hợp lệ tạo ra khác biệt. Hạng trung và nặng lại nghiêng về lực và những pha quật ngã, nơi nền tảng thể lực và đấu vật quyết định nhiều hơn. Việc Việt Nam thua trận duy nhất ở hạng 65kg trước một đối thủ Iran gợi ý rằng chiều sâu hiện tại của wushu Việt Nam nghiêng về các hạng nhẹ. Đó chỉ là một tín hiệu hướng, không phải một kết luận, vì bài báo kết quả không cho tôi biết các trận ấy diễn ra thế nào về mặt kỹ thuật. Nhưng nó là một tín hiệu tôi giữ lại.

Ở khu vực Đông Nam Á, wushu có một hệ thống thi đấu riêng gắn với SEA Games, nơi Việt Nam thường xuyên có mặt trong nhóm dẫn đầu. Nhưng cái tầng ấy và cái tầng Asiad cách nhau một khoảng rất xa. Ở SEA Games, đối thủ quen mặt, lối đánh quen hơi. Ở Asiad, bức tường Trung Quốc và những nền sanda nặng vật như Iran xuất hiện ở chính những vòng đấu quyết định. Một võ sĩ quen thắng ở tầng khu vực có thể vào tới bán kết Asiad, rồi gặp đúng loại đối thủ mà cả nền wushu quốc gia chưa từng có cơ hội tập luyện thường xuyên. Khoảng cách giữa hai tầng ấy không nằm ở tài năng. Nó nằm ở mật độ đối kháng đỉnh cao mà một võ sĩ được tiếp xúc trong suốt một năm.

Điều Iran hiện diện ở vòng bán kết nhắc tôi rằng sanda châu lục không phải một sân chơi đơn cực. Nó là một bàn cờ ít nhất ba chân: Trung Quốc ở đỉnh, Iran với lối vật nặng, và một nhóm Đông Nam Á trong đó có Việt Nam và Indonesia. Indonesia thậm chí có đại diện Fereddy Sinaga thua chính Đinh Văn Tâm ở bán kết hạng 56kg — một chi tiết cho thấy tầng Đông Nam Á đang tự cạnh tranh với nhau rất sát. Ở tầng ấy, Việt Nam đứng trên Indonesia. Ở tầng trên, cả hai cùng đứng dưới Trung Quốc và Iran. Bản đồ ấy rõ hơn bất kỳ bảng huy chương nào.

Còn lại là tấm huy chương đồng của Dương Thụy Vi ở taolu, nội dung kiếm và thương. Đây là tấm huy chương duy nhất trong ngày không phụ thuộc vào cơ chế bán kết, và cũng là tấm khó phân tích nhất. Taolu không có đối thủ. Nó có bảng chấm điểm của hội đồng giám khảo, chia thành hai phần: độ khó của động tác — những cú nhảy, những thế xoay, những động tác mang hệ số — và chất lượng thực hiện — độ chuẩn, độ dừng, độ đẹp. Một võ sĩ taolu về nhất hay về ba không phải vì đánh bại ai, mà vì tổng điểm của mình cao hơn. Trong trường hợp Dương Thụy Vi, truyền thông trong nước gọi cô là "võ sĩ lão làng" — một cách gọi nói lên nhiều điều về quỹ đạo sự nghiệp của một người làm taolu. Với taolu, tuổi tác không mài mòn sức chịu đòn. Nó mài mòn độ khó động tác. Những cú nhảy, những lần tiếp đất, những vòng xoay trên sàn gỗ theo năm tháng sẽ lấy đi ngưỡng khó trước khi lấy đi cảm giác về nhịp. Một võ sĩ taolu lão làng thường thắng bằng chất lượng thực hiện chứ không bằng độ khó tối đa. Đó là một cách đọc cần thiết để không hiểu sai giá trị của một tấm huy chương taolu.

Đến đây thì phải nói về cái gọi là "mưa huy chương".

Tôi hiểu vì sao người ta gọi như thế. Bốn tấm huy chương trong một ngày là con số khiến tòa soạn hài lòng, khiến người hâm mộ phấn khích, và khiến người viết có một cái tít đẹp. Nhưng một người làm nghề đủ lâu sẽ dừng lại ở chữ "mưa". Mưa là thứ rơi xuống từ trên trời, không cần giải thích. Còn tấm huy chương đồng của một võ sĩ thua bán kết thì có một lời giải thích rất rõ, nằm trong điều lệ. Đọc bốn tấm huy chương của ngày 23 tháng 9 mà tách khỏi điều lệ ấy là đọc một con số đã bị chính thể thức bơm phồng. Điều đáng mừng thật nằm ở chỗ khác: Việt Nam có bốn suất vào bán kết sanda và một chung kết. Đó là chỉ dấu về độ sâu — một đội hình đủ dày để đưa nhiều người tới cùng một vòng đấu, không phải một cá nhân tỏa sáng đơn lẻ. Nhưng giữa "đủ dày để vào bán kết" và "đủ mạnh để vào chung kết, rồi thắng chung kết" là một khoảng cách mà một tấm bạc bảo đảm vẫn chưa trả lời được.

Có một điều khác, ít ai nhắc. Tôi viết về bóng đá lâu hơn viết về võ thuật, và trong bóng đá, tôi quen đọc một đội qua những tình huống mà đội ấy không tạo ra được. Wushu cũng vậy. Ba thất bại bán kết cho tôi biết mặt bằng hiện tại của Việt Nam rõ hơn bốn tấm đồng. Một khi bạn đã vào tới bán kết, điều quyết định không còn là bạn đánh thế nào ở vòng trước, mà là đối thủ ở vòng này chơi theo lối gì. Thua Trung Quốc hai trận và thua Iran một trận nghĩa là ở cửa ải quyết định, Việt Nam liên tục gặp những nền wushu có chiều sâu vận hành ở một tầng khác. Đó không phải thất bại của một cá nhân. Đó là bản đồ.

Cũng cần nói một điều về bối cảnh tổ chức. Wushu không phải một môn chuyên nghiệp kiểu quyền anh hay kickboxing. Không có đêm đấu bán vé, không có hợp đồng chuyển nhượng, không có tiền thưởng lớn từ ban tổ chức. Võ sĩ wushu sống bằng lương nhà nước, hỗ trợ liên đoàn, và thưởng huy chương. Điều đó khiến mỗi tấm huy chương không chỉ là một thành tích thể thao, mà còn là một dòng ngân sách cho chu kỳ sau. Và nó cũng khiến câu chuyện huy chương có một mặt tối: người không có huy chương có thể mất suất, mất hỗ trợ. Đó là rủi ro không nằm trên sàn đấu, nhưng nằm trong cuộc đời của võ sĩ. Một tấm đồng trao cho người thua bán kết có thể là bước ngoặt của người này và là dấu chấm hết của người khác, tùy vào quyết định của liên đoàn năm sau.

Cần một lưu ý về biên niên. Kỳ đại hội mà bài báo gọi là Asiad 20 có mốc thời gian chưa khớp hoàn toàn với dữ liệu công khai, và tôi chưa thể xác nhận ấn phẩm này. Một người làm nghề cẩn thận sẽ không gộp nó vào kết quả của một kỳ đại hội cụ thể nào khi chưa kiểm chứng. Tôi giữ lại điều đó như một ghi chú, không đẩy nó thành kết luận.

Đêm 23 tháng 9 khép lại với bốn tấm đồng và một lời hứa cho ngày 24 tháng 9: trận chung kết của Đinh Văn Tâm ở hạng 56kg. Chữ ký của tôi không nằm trên bản hợp đồng. Nó nằm trong những gì tôi chọn để nhớ. Và điều tôi chọn mang về từ nhà thi đấu wushu đêm ấy không phải bảng huy chương, mà là một câu hỏi rất cụ thể cho tương lai: tầng giữa của wushu Việt Nam sẽ còn dừng ở các suất bán kết, hay có người đủ dày để biến một cơ hội chung kết thành một tấm vàng? Một tấm huy chương đồng có thể được luật trao trước khi trận đấu bắt đầu. Một tấm vàng thì không. Nó phải được đánh đổi bằng một người vượt qua được bức tường.